CHUKCHA RUTUY (Corte de cabello)

CHUKCHA RUTUYMANTA RIMANAKUY

DIALOGO SOBRE EL CORTE DE CABELLO

• a) Ama hina wawqíy, chukcha rutuymanta kunan rimanakusun. ¿Allinchu icha manachu?
• b) Allinmi, rimanakusunyá
• 
  
• 
  
• a) ¿Wawaykichiktarí hayka watayuq kachkaptintaq chukchanta rutuchinkichik?
• b) Wawaykuta chukchanta tawa pichqa watayuq kachkaptinmi rutuchiniku.
• 
  
• a) ¿Piwantaq wawaykichikpaq chukchanta rutuchinkichik?
• b) Padrinota maskaniku.
• 
  
• 
  
• a) ¿Pitataq padrinopaq maskankichik?
• b) Padrinoqa comunidadmantapas, hawamantapas kanmanmi. Aswantaqa padrinota hawa llaqtayuq profesional runata maskaniku. Padrinota maskaspapuniyá wawaykupa chukchanta qullqipaq rutuchiniku.
• 
  
• 
  
• a) ¿Chukcha rutusqanmanta, padrino qullqitachu churan?
• b) Riki, padrionaman wawapa chukchanta rakinku. Rutusqanmantataq qullqita utaq wakata churan. Paypa qipanmantaq wakin watukuqkuna rutullankutaq.
• 
  
• 
  
• a) ¿Rutuqkuna hayka qullqitataq churanku?
• b) Qullqiyuq kasqankuman hinam. Qullqinku mana kaptinqa, chitata, llamata, kuchita, caballota imam churayta yachanku.
• 
  
• 
  
• a) ¿Huñusqaykichik qullqitarí, uywakunatartí imatataq ruwankichik?
• b) Qullqitaqa wawapaq waqaychaniku, kuraqcha kaptinña, wiñaruqtinña pachatapas imatapas rantipuniku. Wakata, chitata wawapaqmi huñupuniku, manam mikunikuchu manataq rantipunikuchu, wawapaq uywapuniku.
• 
  
• 
  
• a) ¿Chukcha rutuypi raymichaytachu yachankichik?
• b) Wawaykupa chukchan rutuypaqqa walpata, quwita sipinuku, chitata, kuchita nakaniku. Mikunakunata miskita waykuniku. Hawas qapchita, lisis uchuta waykuyta yachaniku. Kuchi lechonta ruwaniku. Chitamantapas caldota ruwaniku. Tutapaymanta padrinoman, llapan watukuq runakunaman, aylluykuman chita caldota, kuchi lechonta ima mikuchiniku.
• Chukcha rutuy qipantataq chukcha rutuqman mana chukcha rutuqman mikunata llapanmanpuni mikuchiniku, manam pipas mana mikuspaqa qipanchu. Mikunata pukullupi lisas uchuyuqta qaraniku, hawas qapchiyuqta, walpa aychayuqta, quwi kanayuqta, yuyuyuqta ima. Mikusqayku qipanman machaniku, tusuniku ima.
• 
  
• 
  
• a) ¿Padrinowan aylluntin hinachu kapunkichik?
• b) Riki. Padrinoqa ayllumanyá tukupun. Compandrentin kaniku. Tukuy imaymanakunapi yanapanakuniku.
• 
  
• 
  
• a) Gracias wawqíy. Tupananchikkama.
• b) Tupananchikkama wiraqucha.
• 
  
• 
  
• 
  
• 
  

Frases cotidianas en quechua

Sapa punchaw rimaykuna

 NO TE RINDAS = AMA PISIPAYCHU

 

Atuqchamanta kayrachamantawan

 

Huk wayqum kayqa, kay wayqupim huk yarqan kan.

Chay wayqupitaqmi huk Atuq yachan, yarqapiñataqmi Kayra yachan.

Karrrr, karrrr, karrrr nispa, Atuqpa qipanpiraq, ñawpaqninpiraq, ichuqninpiraq, alliqninpiraq Kayra takisqa.

¿Imanasqataq qatiykachawankichik? ¿Imanasqataq llumpayta qapariykachankichik?

¿Imanasqataq hawka kakunayta mana munankichickchu? – nispa Atuq qapariykachasqa.

Karrrr, karrrr, karrrr nispa, Atuqpa qipanpiraq, ñawpaqninpiraq, ichuqninpiraq, alliqninpiraq Kayra takisqa.

¡Yaw Kayracha! Kallpamusunchik. Ñuqa atiparquspayqa kaypi kasaq, qam atiparquwaptiykiqa ñuqa ripukusaq, ¿allinchu? – nispa Atuq nisqa.

- Allinmi, ñuqa yakunta kallpasaq, qamñataq yarqapa patanta, chay hina kaptinqa ¿haykapitaq kallpasunchik? – nispa Kayra tapukusqa.

- Kimsa punchaw ukuta kallpasunchik – nispa Atuq kutichisqa.

- Karrrr, karrrr, karrrr nispa, Atuqpa qipanpiraq, ñawpaqninpiraq, ichuqninpiraq, alliqninpiraq Kayra takisqa.

Qapariykachanakuspankus Kayrakuna qayanakurqusqaku: kimsa punchawmantam yarqapa patanman lluqsisunchik, Atuq asuykamuwaptinchikñataqmi yakuman pawaykusun kaynata qapariykachastin: ‘karrr’, ‘karrr’, ‘karrr’, nistin.

Chay punchaw chayarqamuptinsi Kayra ¡challpuq! yakuman pawaykun, ‘karrr’, ‘karrr’, ‘karrr’ qapariykachastin.

Kayta qawaspas Atuqpas kallpayta qallakuykun.

Qallunpas warkurayasqañas manaña samarispan Atuqqa kallpallan Kayrata llalliyta munaspan. Qunqaymantas sunqun sinchi pun punyasqanta musyarqun. Manaña kallpay atipaspas papa costal hina pampaman wichiykukun. Wañuy patanpiñas Atuqllaqa qawaykukun.

Upa Atuqqa huk Kayrallawan kallpasqanta umanchasqa. Kayrakunañataqsi Atuq aypamunanpaqña kachkaptinsi huk hukmanta yakuman pawaykuqku.

Rimanakusqankuman hina Atuqqa huk karu karu wayquman yachaq ripukun. Kaynatam willakunku.

Unay pachas Atuq unqusqa sunqu hampiqman chayanankama. Chayraykus Atuqqa kunan punchawkama simi kichasqa qallun warkurayasqa kallpaykachan.

ADAPTACION DE PUBLICACION ASOCIACION PACHA HUÑUY

Kunturchamanta

Huk punchawsi, mana rupaywanpas chulluy atiq ritipa yaqa waqtanpi hinaña iskay kunturkuna hanay hanay qaqa tuqupi tapata ruwasqaku, chaypi runtunanpaq.

            

Huk kutiñataqsi llamankuta, alpakankunatawan michiqkuna qatisqaku, hinaptinsi qunqayllamanta huk mama kuturta rikusqaku, chakisqa quchamanta challwata apaykukuspa pawasqanta qawanku.

            

Chaysi michiqkunaqa rumiwan panayta qallarisqaku, mancharikuspa challwata kachaykamunanpaq, nispanku.  Mama kunturñataqsi mancharikuspa kachaykusqa challwa apasqanta, hinaspam tapanpi mallqu wawanman mana imatapas apaspa, kutisqa.

Chay mallqu wawantaqsi yapa yapamanta qaparisqa yarqaymanta, siminta hanllarispa hanayman uqarisqa. Mamantaq llakikuymanta rapranwan kuyaykuspa wawanta nisqa:  - ¡Suyachaykuy, mikuchisqaykim!, nispa.

Wawan yarqaypi kaptinsi, mama kunturqa kaqmanta mikuna maskaq lluqsisqa, rapracharikuspataqsi qaparispan wañusqa uywa maskaq pawasqa.

Chay chisinkuytaña kutimusqa huk hatun challwata apaykukuspa, pisipasqallaña kutimusqa.  Muyuriqninta qawakustin, runakunamanta pakakuspa, mana pi runatapas rikuspan, tapanman kusisqallaña tiyaykusqa.

Wawantaq mamanta rikuspa mikunata mañakuspa siminta hanllarisqa pacha.  Chaysi maman kunturqa wawanman mikuchinanpaq uytunmanta kutichisqa.  Chaysi wawanqa sumaqllataña wiñasqa.

Cara de gitana takicha runasiminchikpi

pedida de mano ( Warmi urquy)

Warmi Urquy (Pedida de mano)

(Tradición)
Llaqtaypiqa kimsa kutitam rimapakuq puririna, chay sipaspa taytamamanpa wasinta purina. Qari wawayuqqa nisyutam ñakarin.
Ñawpaqta ramariq purina, chiqapunichus manachus, chayta yachaqraq purina. Chaypaq kukata, tantata, aychata, qallparata apana, chay qallparaqa huk nakasqam, mana qara chutisqa, chunchull urqusqalla, chaymi qallpara nisqa sutin, chayniyuq purina.

Riniku hinaqa, nisyu mana munakuq churakun, chay warmi churiyuq taytamamankuna, ayllunkunapas. Qariwawayuq taytamamantaqa lliwta llaqtaypiqa ñakarichinku.

Hinaspa chaymantaqa uyanakunku, allinta rimaykunku, haykaqsi urqunanku chaykunata. Chaymataqa huk kutita purinallataq, chaytaqa kancha qipakunapi sayarparichikunku, mana utqaytachu uyarinakamunku, tutam chaytaqa purina, mana punchawchuqa.Wakin tutaqa riki manam vela kanchu, tutayaqmi nikamunku.

Chayraykum qari taytamamanqa uyarayanña, velantin, fosforontin purina.
Ñuqapa velayqa kachkanmi, kaypi fosforoypas kachkan, nispa chiqanta hapiykachina. Chaypi uyanakunku haykaqsi urqunqanku chaykunata, chaypi qullqitaqa apana, mana qara makillayuqchu purina.

Qipa kutipiqa, yachasqallaña chayqa, urquqllaña purina, chaypiqa achkata qullqitaqa churakuna: cervezata, upyanakunata, frutakunata, imaymana apana. Qipipi, caballopi, asnopi chaytaqa qipichiniku. Chaypiqa ñawpaqta, qunqurichinku qarita, warmitawan, qarita maqanku, waqtanku. Qariqa chaskikullan, chaypaqchá warmi churinta munan riki.

Tapurinku: Allintachu tiyanki, nispa. Mana allin tiyanki hinaqa guardiayawan wanachisqayki nispa niykunku. Warmitaqa tapunku: Pachayki kanchu, awayta yachankichu, allintachu waykukunki nispa. Qalata pachanta huñuykapunku, chayta churapunku qipinman. Mana churapuptinku hinaqa, mana allinchu. Manam taytamamanpa wasinpiqa imapas qipananchu.

Hinaspa pacha paqariykama urqupunku, warmitaqa pusapunku, apakapunku. Chay pasaymantaqa, qariq wasinman chayachinku, chay warmi urqusqataqa. Chaypiqa waykuchinku, llama kunkankunata, uqa kunkankunata quykunku, imaynatas kuchunqa nispa, chay warmi atinchus manachus chaypaq.

Qaritapas suegronqa qiwata rutuchimun, hatun rumikunata tanqachimun, kanchakunata ruwachin, imaymanata ruwachin. Mana atiptin hinaqa nin:
Imataq kay micha qari, wischupuy aswan nin. Chaynam chay ñuqaykupa kaqpiqa warmi urquyqa.